Mutasavvıf TDK İslam Ansilopedisi isim, din b. (***) Arapça muta¹avvif Tasavvuf inançlarını benimseyerek, Tasavvuf ilmiyle uğraşa...
Mutasavvıf
TDK İslam Ansilopedisi
isim, din b. (***) Arapça muta¹avvif
Tasavvuf inançlarını benimseyerek, Tasavvuf ilmiyle uğraşan, bu yolÂdan, bu vasıtayla Allah'a ulaşmaya çaÂlışan, kendini Tanrı'ya adamış kimse, İslam gizemcisi, sofi (sûfî).
TDK İslam Ansilopedisi
isim, din b. (***) Arapça muta¹avvif
Tasavvuf inançlarını benimseyerek, Tasavvuf ilmiyle uğraşan, bu yolÂdan, bu vasıtayla Allah'a ulaşmaya çaÂlışan, kendini Tanrı'ya adamış kimse, İslam gizemcisi, sofi (sûfî).
Mutasavvıf
Mutasavvıf, Tasavvuf ehli olan, herhangi bir tasavvuf yolunda mertebe kat etmiş kişidir.
Tasavvuf yolunun saygın isimlerinden Abdülkadir Geylani mutasavvıfı "Rabbi için her türlü bağ ve her endişeden sıyrılıp Allah'dan başkasına tapınmayı ve O'nun emirlerinden başkasına uymayı terk ederek, Hakk'tan gayriye yönelmekten ve meşgul olmaktan kalbini kurtarıp ihlâsla Hakk'a ibâdet eden kişi" olarak tanımlamıştır.
Türk tasavvuf tarihinde mutasavvıf denildiğinde ilk akla gelenler herbiri bir tarikat önderi olan Hoca Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Mevlânâ Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş-ı Veli ve Hacı Bayram-ı Veli gibi İslam büyükleridir.
Mutasavvıf, Tasavvuf ehli olan, herhangi bir tasavvuf yolunda mertebe kat etmiş kişidir.
Tasavvuf yolunun saygın isimlerinden Abdülkadir Geylani mutasavvıfı "Rabbi için her türlü bağ ve her endişeden sıyrılıp Allah'dan başkasına tapınmayı ve O'nun emirlerinden başkasına uymayı terk ederek, Hakk'tan gayriye yönelmekten ve meşgul olmaktan kalbini kurtarıp ihlâsla Hakk'a ibâdet eden kişi" olarak tanımlamıştır.
Türk tasavvuf tarihinde mutasavvıf denildiğinde ilk akla gelenler herbiri bir tarikat önderi olan Hoca Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Mevlânâ Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş-ı Veli ve Hacı Bayram-ı Veli gibi İslam büyükleridir.
Mutasavvıf Nedir?
Sûfilik yoluna giren, tasavvufla uğraşan kişi, sûfi; "Tasavvuf" mastarından ism-i fâil sîgasında isim. Çoğulu mutasavvifedir. Tasavvuf ve sûfi kavramları Kur'an-ı Kerim ve Hadislerde geçmemektedir. Zira bu çok daha sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır. Sûfi ismiyle şöhret bulan ilk kişi, Ebû Hâşim el-Kûfî (öl.150/767)gir (Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, İstanbul 1985, s.117). Ebu Haşim ise Hicretten 150 yıl sonra yaşadığına göre bu kavram ilk defa Tabiun devrinde kullanılmıştır.
Sûfi ve mutasavvıf isimleri, tasavvuf ehli için genelde ortaklaşa kullanılmaktadır. Fakat, konunun önde gelen âlimleri, bu iki isim arasında, birincisini ikincisinden üstün tutmak suretiyle, bir mertebe farkı görmüşlerdir.
Bu ayrımı yapanlara göre, sufilik, gerekli olan bütün mertebelerin katedilmesiyle nihâî hakikatı elde etmenin, Hakka vasıl olmanın ve en son kemâle ulaşmanın ifadesidir. Sufi doktrinde ve tasavvufta bu nokta, bütün nefsânî kayıtlardan kurtulma ve Hak ile bakî olma şeklinde tarif edilmektedir. Mutasavvıflık ise, sufilik yoluna girmenin ve bütün gayretlerle sufîlik mertebesine ulaşmak istemenin ifadesidir. Bu nedenle, mutasaffıf ismi, sufilik mertebesine ulaşmak isteyenleri dile getirmektedir (Abdülkerim el-Kuşeyrî, Kuşeyrî risâlesi, Çev. S. Uludağ, İstanbul 1981, s. 450).
Meşhur tasavvuf âlimi Hucvirî, sufilik ile mutasavvıflık mertebelerini birbirinde ayırmakta ve bu konu üzerinde ağırlıklı bir şekilde durmaktadır. Ona göre sufî, velilerin muhakkık olanlarına ve velayette kemâl derecesinde bulunanlara verilen bir isimdir. Mutasavvıf ise, tasavvuf yolunun en yüksek noktasında bulunan sufilerle alâkası olan ve onları taleb eden kişilere verilen bir isimdir. Şu halde mutasavvıf, mertebe itibariyle, sufiden daha düşük bir noktada bulunmaktadır. Hucvirî, bu iki mertebe arasındaki farkı, gramatik açıdan ele almakta ve şöyle demektedir: "Tasavvuf tefe'ul ve tekellüftür, bir işi zorlanarak ve külfet çekerek ifa etmek anlamına gelir. Bu aslî olanın bir fer'idir (Safâ, asıldır, tasavvuf onun feridir). Safâ, delili ve şâhidi mevcud olan bir velayettir. Tasavvuf ise, şikayetsiz olarak, safânın (nakil ve) hikaye edilmesidir" (Hucvirî, Keşfu'l-Mahcüb, Çev. S. Uludağ, İstanbul 1982, s. 115).
Tasavvufun özü olan safâyı, "pırıl pırıl parıldayan bir manâ"; tasavvufun zahirini ise, "bu mananın hikaye edilmesi" şeklinde değerlendiren Hucvirî, tasavvuf ehli olanları üç dereceye ayırmaktadır. Birinci derecede sûfîler, ikinci derecede, mutasavvıflar, üçüncü derecede ise, mustasvifler bulunmaktadır.
Tasavvufun özüne sahip olan sufi, bütün nefsânî arzulardan sıyrılarak, hakikatların hakikatına ulaşmış kimsedir. Bu mertebe, tasavvuf mesleğinde en üstün noktayı temsil etmektedir.
Sufiliğin bir alt kademesi mutasavvıflık mertebesidir. Mutasavvıf, bütün gayretiyle sufilik mertebesine ulaşmayı arzulayan ve bu gayretinde hak yol üzere ilerleyen kimsedir. Mutasavvıfın tek maksadı sufilik mertebesine vasıl olup, Hakk ile baki olmaktır.
üçüncü sırada, kendisini tasavvufa nisbet eden, fakat gerçek tasavvufla uzaktan yakından alakası olmayan mustasvif yer almaktadır. Mustasvif, mal ve makam sahibi olmak ve bu dünyadan nasibini almak için kendisini tasavvuf ehli olarak gösteren kimsedir. O, sufilikten de, mutasavvıflıktan da habersizdir. Sufîlere göre mustasvif, sinek gibi değersizdir. Yaptıkları, hevâ ve hevesini tatminden başka bir şey değildir.
Şu halde, "sûfî, vusûl sahibidir; mutasavvıf usûl sahibidir; mustasvif ise fuzûl (lüzumsuz şeyler) sahibidir" (Hucvirî, a.g.e., s.115 vd; sûfi ve mutasavvıfla ilgili olarak, bk. Kuşeyrî, a.g.e., s. 450).
Ehl-i tasavvuf arasında, mutasavvıfın tanımı hakkında ortak bir görüş yoktur. Herkes kendine göre bir tanım getirmiştir. Hatta bazıları, çeşitli zamanlarda farklı tanımlamalar yapmıştır. Bu, sufinin o anda içinde bulunduğu halle ilgilidir. Sufilerin, sûfi ve mutasavvıf hakkında yapmış oldukları tanımlardan bazıları şöyledir:
Zunnûn el-Mısrî şöyle demiştir: "Sûfi o kimsedir ki, konuştuğu zaman, sözü hakikatlardan açıklamalar yapar, sükût ettiği zaman da alakaları kesmek suretiyle organları onun adına konuşur" (Hucvirî, a.g.e., s. l16).
"Sufî kimdir" sorusuna Sehl b. Abdullah şu cevabı vermiştir: "Kederi safâ haline gelen, bulanıklıktan durulan, fikirle dolan, insanları bırakarak sadece Allah'la meşgul olan, altın ile toprağı eşit gören zattır" (Kelâbâzî, Taarruf, Çev. Süleyman Uludağ, İstanbul 1979, s. 57).
Cüneyd, "Zâhirine önem veren bir suti gördün mü bil ki, batını haraptır", demiştir.
Nurî der ki, "Sufinin vasfı, bulamadığı zaman sükûn ve huzur içinde olması, bulduğu zaman başkasını kendine tercih etmesidir" (Kuşeyrî, a.g.e., s. 452. Ayrıca geniş bilgi için bk. Tasavvuf mad.).
Sûfilik yoluna giren, tasavvufla uğraşan kişi, sûfi; "Tasavvuf" mastarından ism-i fâil sîgasında isim. Çoğulu mutasavvifedir. Tasavvuf ve sûfi kavramları Kur'an-ı Kerim ve Hadislerde geçmemektedir. Zira bu çok daha sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır. Sûfi ismiyle şöhret bulan ilk kişi, Ebû Hâşim el-Kûfî (öl.150/767)gir (Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, İstanbul 1985, s.117). Ebu Haşim ise Hicretten 150 yıl sonra yaşadığına göre bu kavram ilk defa Tabiun devrinde kullanılmıştır.
Sûfi ve mutasavvıf isimleri, tasavvuf ehli için genelde ortaklaşa kullanılmaktadır. Fakat, konunun önde gelen âlimleri, bu iki isim arasında, birincisini ikincisinden üstün tutmak suretiyle, bir mertebe farkı görmüşlerdir.
Bu ayrımı yapanlara göre, sufilik, gerekli olan bütün mertebelerin katedilmesiyle nihâî hakikatı elde etmenin, Hakka vasıl olmanın ve en son kemâle ulaşmanın ifadesidir. Sufi doktrinde ve tasavvufta bu nokta, bütün nefsânî kayıtlardan kurtulma ve Hak ile bakî olma şeklinde tarif edilmektedir. Mutasavvıflık ise, sufilik yoluna girmenin ve bütün gayretlerle sufîlik mertebesine ulaşmak istemenin ifadesidir. Bu nedenle, mutasaffıf ismi, sufilik mertebesine ulaşmak isteyenleri dile getirmektedir (Abdülkerim el-Kuşeyrî, Kuşeyrî risâlesi, Çev. S. Uludağ, İstanbul 1981, s. 450).
Meşhur tasavvuf âlimi Hucvirî, sufilik ile mutasavvıflık mertebelerini birbirinde ayırmakta ve bu konu üzerinde ağırlıklı bir şekilde durmaktadır. Ona göre sufî, velilerin muhakkık olanlarına ve velayette kemâl derecesinde bulunanlara verilen bir isimdir. Mutasavvıf ise, tasavvuf yolunun en yüksek noktasında bulunan sufilerle alâkası olan ve onları taleb eden kişilere verilen bir isimdir. Şu halde mutasavvıf, mertebe itibariyle, sufiden daha düşük bir noktada bulunmaktadır. Hucvirî, bu iki mertebe arasındaki farkı, gramatik açıdan ele almakta ve şöyle demektedir: "Tasavvuf tefe'ul ve tekellüftür, bir işi zorlanarak ve külfet çekerek ifa etmek anlamına gelir. Bu aslî olanın bir fer'idir (Safâ, asıldır, tasavvuf onun feridir). Safâ, delili ve şâhidi mevcud olan bir velayettir. Tasavvuf ise, şikayetsiz olarak, safânın (nakil ve) hikaye edilmesidir" (Hucvirî, Keşfu'l-Mahcüb, Çev. S. Uludağ, İstanbul 1982, s. 115).
Tasavvufun özü olan safâyı, "pırıl pırıl parıldayan bir manâ"; tasavvufun zahirini ise, "bu mananın hikaye edilmesi" şeklinde değerlendiren Hucvirî, tasavvuf ehli olanları üç dereceye ayırmaktadır. Birinci derecede sûfîler, ikinci derecede, mutasavvıflar, üçüncü derecede ise, mustasvifler bulunmaktadır.
Tasavvufun özüne sahip olan sufi, bütün nefsânî arzulardan sıyrılarak, hakikatların hakikatına ulaşmış kimsedir. Bu mertebe, tasavvuf mesleğinde en üstün noktayı temsil etmektedir.
Sufiliğin bir alt kademesi mutasavvıflık mertebesidir. Mutasavvıf, bütün gayretiyle sufilik mertebesine ulaşmayı arzulayan ve bu gayretinde hak yol üzere ilerleyen kimsedir. Mutasavvıfın tek maksadı sufilik mertebesine vasıl olup, Hakk ile baki olmaktır.
üçüncü sırada, kendisini tasavvufa nisbet eden, fakat gerçek tasavvufla uzaktan yakından alakası olmayan mustasvif yer almaktadır. Mustasvif, mal ve makam sahibi olmak ve bu dünyadan nasibini almak için kendisini tasavvuf ehli olarak gösteren kimsedir. O, sufilikten de, mutasavvıflıktan da habersizdir. Sufîlere göre mustasvif, sinek gibi değersizdir. Yaptıkları, hevâ ve hevesini tatminden başka bir şey değildir.
Şu halde, "sûfî, vusûl sahibidir; mutasavvıf usûl sahibidir; mustasvif ise fuzûl (lüzumsuz şeyler) sahibidir" (Hucvirî, a.g.e., s.115 vd; sûfi ve mutasavvıfla ilgili olarak, bk. Kuşeyrî, a.g.e., s. 450).
Ehl-i tasavvuf arasında, mutasavvıfın tanımı hakkında ortak bir görüş yoktur. Herkes kendine göre bir tanım getirmiştir. Hatta bazıları, çeşitli zamanlarda farklı tanımlamalar yapmıştır. Bu, sufinin o anda içinde bulunduğu halle ilgilidir. Sufilerin, sûfi ve mutasavvıf hakkında yapmış oldukları tanımlardan bazıları şöyledir:
Zunnûn el-Mısrî şöyle demiştir: "Sûfi o kimsedir ki, konuştuğu zaman, sözü hakikatlardan açıklamalar yapar, sükût ettiği zaman da alakaları kesmek suretiyle organları onun adına konuşur" (Hucvirî, a.g.e., s. l16).
"Sufî kimdir" sorusuna Sehl b. Abdullah şu cevabı vermiştir: "Kederi safâ haline gelen, bulanıklıktan durulan, fikirle dolan, insanları bırakarak sadece Allah'la meşgul olan, altın ile toprağı eşit gören zattır" (Kelâbâzî, Taarruf, Çev. Süleyman Uludağ, İstanbul 1979, s. 57).
Cüneyd, "Zâhirine önem veren bir suti gördün mü bil ki, batını haraptır", demiştir.
Nurî der ki, "Sufinin vasfı, bulamadığı zaman sükûn ve huzur içinde olması, bulduğu zaman başkasını kendine tercih etmesidir" (Kuşeyrî, a.g.e., s. 452. Ayrıca geniş bilgi için bk. Tasavvuf mad.).
MUTASAVVIF a. (ar. mutasavvıf). Tasavvuf düşüncesini ve yaşamını benimseyen kişi. (Bk. ansikl. böl.)
—ANSİKL. Kuramsal olarak, tanrısal hikmeti ve sırları çözmeye çalışan, uygulamada kişisel benliğini yok ederek (fena) Tanrı varlığında sonsuzluk (ebedilik) kazanmayı (baka) amaçlayan ve bütün eylemlerini bu amaca yönelten kişiye "mutasavvıf" denir Bu anlamda mutasavvıf ile sufi (ya da sofi) eşanlamlıdır. Ancak, bir başka anlayış ve tanıma göre, tasavvuf yaşamına bağlanana "sufi", bunun yanında tasavvufun bilimsel ve kuramsal konularıyla da uğraşanlara “mutasavvıf" denilir. Tasavvuf düşünce ve yaşamını Hz. Peygamber dönemine (570-632) götürmek, tarikatlarda bir gelenekse de ilk büyük mutasavvıflar VII. ve VIII. yy.'da yetiştiler. Bunların en ünlüleri arasında İbrahim bin Ethem, Davudı Tâi, Belhi, Maruf-el Kerhi, Bişr-el Hafi, Zünnunı Mısri, Beyazid Bistami sayılabilir. Daha sonra yetişen Harisi Muhasibi, Ebu Talip Mekki, Kuşeyri, Gazali gibi mutasavvıf bilginler, özellikle Sünni eğilimli tasavvuf düşüncesinin gelişmesinde büyük rol oynadılar. Bu mutasavvıfların ardından yetişen ibnülarabi, Molla Cami, Sadrettin Konevi, Hacı Bektaş Veli, Hacı Bayram Veli, Mevlana gibi ünlü mutasavvıflar tasavvuf düşünce ve uygulamasının yeni boyutlar kazanmasında, tasavvufun yayılmasında önemli ölçüde etkili oldular.
Mutasavvıfların bir bölümü, tasavvuf düşünce ve yaşamının yabancı etkilerden korunması ve Kuran ve sünnet ilkeleri ile uyuşmasına büyük özen gösterirken, özellikle IX. yüzyıldan başlayarak bazı mutasavvıflar bir ölçüde hıristiyan mistisizmi, yeniplatonculuk, İran ve hint dinleri gibi yabancı kültürlerin de etkisinde kaldılar.
—ANSİKL. Kuramsal olarak, tanrısal hikmeti ve sırları çözmeye çalışan, uygulamada kişisel benliğini yok ederek (fena) Tanrı varlığında sonsuzluk (ebedilik) kazanmayı (baka) amaçlayan ve bütün eylemlerini bu amaca yönelten kişiye "mutasavvıf" denir Bu anlamda mutasavvıf ile sufi (ya da sofi) eşanlamlıdır. Ancak, bir başka anlayış ve tanıma göre, tasavvuf yaşamına bağlanana "sufi", bunun yanında tasavvufun bilimsel ve kuramsal konularıyla da uğraşanlara “mutasavvıf" denilir. Tasavvuf düşünce ve yaşamını Hz. Peygamber dönemine (570-632) götürmek, tarikatlarda bir gelenekse de ilk büyük mutasavvıflar VII. ve VIII. yy.'da yetiştiler. Bunların en ünlüleri arasında İbrahim bin Ethem, Davudı Tâi, Belhi, Maruf-el Kerhi, Bişr-el Hafi, Zünnunı Mısri, Beyazid Bistami sayılabilir. Daha sonra yetişen Harisi Muhasibi, Ebu Talip Mekki, Kuşeyri, Gazali gibi mutasavvıf bilginler, özellikle Sünni eğilimli tasavvuf düşüncesinin gelişmesinde büyük rol oynadılar. Bu mutasavvıfların ardından yetişen ibnülarabi, Molla Cami, Sadrettin Konevi, Hacı Bektaş Veli, Hacı Bayram Veli, Mevlana gibi ünlü mutasavvıflar tasavvuf düşünce ve uygulamasının yeni boyutlar kazanmasında, tasavvufun yayılmasında önemli ölçüde etkili oldular.
Mutasavvıfların bir bölümü, tasavvuf düşünce ve yaşamının yabancı etkilerden korunması ve Kuran ve sünnet ilkeleri ile uyuşmasına büyük özen gösterirken, özellikle IX. yüzyıldan başlayarak bazı mutasavvıflar bir ölçüde hıristiyan mistisizmi, yeniplatonculuk, İran ve hint dinleri gibi yabancı kültürlerin de etkisinde kaldılar.
Kaynak: Büyük Larousse
YORUMLAR