ORTALAMA a. 1. Ortalamak eylemi. 2. Tüm niceliklerin toplanıp, bu toplamın nicelik sayısına bölünmesiyle ortaya çıkan sayı: Senelik ...
ORTALAMA a.
1. Ortalamak eylemi.
2. Tüm niceliklerin toplanıp, bu toplamın nicelik sayısına bölünmesiyle ortaya çıkan sayı: Senelik ısı ortalamalarının hesaplanması.
3. Başka şeylere nazaran orta noktada yer edinen, aşırı uçlardan uzaklaşmış olan, ortak tipe uygun kalite, şey, durum: Ortalamanın üstünde bir zekâ.
*Ant. Aritmetik, geometrik, harmonik, orantılı ortalama - ARİTMETİK, GEOMETRİK, HARMONİK, ORANTILI.
*Bank. Açık hesap ortalaması, çoğu zaman bir komisyonun hesaplanmasında temel oluşturan, en yüksek ve en düşük açık düzeylerinin aritmetik ortalaması.
*Geom. Ortalama uzaklıklar merkezi, eşağırlık merkezi. || T simidinin ortalama merkezi, T simidi ekseni A olan bir dönel yüzey olarak göz önüne alınırsa, T ile sınırı A olan bir yarıdüzlemin arakesiti olarak elde edilmiş çemberlerin merkezlerinin kümesi.
*Meteorol. ve iklimbil. Tüm veri miktarlarını toplayıp, bu toplamı veri sayısına bölerek elde edilmiş miktar: ısı averajları hesabı (Bk. ansikl. böl.)
*Olasıl. Bir tesadüf değişkenine kimi kez verilen ad.
*Ruhbil. Averajlar bileşeni, morfolojik bir kalite ya da bir davranış niteliği mevzusunda iki ya da ikiden fazla fert grubunda gözlemlenen averajlar arasındaki farkları etkileyebilecek benzeşik faktörlerin tümü. (Bk. ansikl. böl.)
*Sesbil. Bir sesbirimin gerçekleşmesinde, eklem yerini ağız boşluğunun orta kesimine kaydırma.
* sıf.
1. Tam ya da ortalama olarak hesaplanmış bir olguyla ilgili nicelik, kıymet, hız vb. ortalaması için kullanılır: Saatte ortalama 80 km hızla esen rüzgâr. Bu ülkede yaşam süresi erkeklerde ortalama altmış dokuz, hanımlarda yetmiş üçtür.
2. iki karşıt ucu uzlaştıran şey için kullanılır: Soruna, tarafları memnun edecek ortalama bir çözüm yolu aramak.
*Bank. Ortalama vade, değişik vadelerde ödenebilecek birçok senedi tek bir senetle değiştirirken hesaplanan vade. (Bk. ansikl. böl.)
*Gökbil. Ortalama Güneş zamanı, gerçek Güneş'in yerberiden geçmiş olduğu anda, bahar açısı, gök mekaniği yasalarıyla verilen yerberinin tutulum boylamına tamamen eşit olacak halde, ekvatorda (tutulumda değil) muntazam bir hareket çizen ve ortalama Güneş denilen sanal bir gökcisminin hareketiyle tanımlanan süre ölçeği. || Ortalama yıldız zamanı, karmaşık dönemli üğrüm hareketlerini bir yana bırakarak, yalnız muntazam devinme hareketinin tesirinde kalmış olduğu varsayılan y noktasının görünen dönme süresiyle tanımlanan süre ölçeği. || Bir gezegenin ortalama anomalisi, bu gezegenin yarıçap vektörünün, gezegenin günberiden geçişinden başlayarak hesaplanan ve zaman içinde orantılı olarak arttığı kabul edilen uzanımı. || Bir gök cisminin boylamda ya da bahar açısında ortalama devinimi, bu gökcisminin, ne gökcisminin ne de koordinatların başlangıç noktasının hareketleriyle ilgili hiçbir dönemli süreyi hesaba katmadan, ilkbahar noktasından başlayarak göz önüne alınan hareketi.
*İkt. Ortalama tutum eğilimi, gelirin harcanmayıp biriktirilen bölümünün toplam gelire oranı. || Ortalama tüketim eğilimi, gelirin tüketilen bölümünün toplam gelire oranı.
*işi. ikt. Ortalama verimlilik, bir malın üretim miktarının, onun ortaya çıkarılabilmesi için lüzumlu üretim etmenine bölünmesiyle elde edilmiş ürün miktarı. (Ortalama verimlilik ölçüsü, üretim etkinliğini saptamak için kullanılır. En sık başvurulan ölçü ise üretim miktarının, bu üretimi ortaya çıkarmak için çalışanların sayısına [ya da işçi saat miktarına] bölünmesiyle bulunan emeğin ortalama verimliliği'dir.)
*Olasıl. Ortalama sapma, aritmetik averajdan olan sapmaların aritmetik ortalaması. (Ortalama sapma, terimlerin, ortalama çevresinde toplanmasının iyi bir göstergesini verir. Fakat istenmeyen, büyük sapmaları birazcık savsaklamak durumu ortaya çıkarsa, standart çapma buna yeğlenir.)
be. Bir şeyin ortasından, orta yerinden: Ağacı ortalama kesmek.
*ANSİKL. Bank. Ortalama vade. Ortalama vade problemi, vadeleri değişik senetleri, itibari kıymeti sözkonusu senetlerin itibari değerlerinin toplamına eşit tek bir senetle değiştirmeye ilişkindir.
*istat. Averajlar nicel anlatılan bir olayın özetlenmesini, bir sayı dizisinin tek bir sayıya indirgenmesini sağlarlar. Kuşkusuz, değerleri birçok koşula bağlıdır: nesnenin doğası, gözlem zamanı, gözlem yeri vb. açılardan ortalaması alınacak veriler türdeş olmalı. Ek olarak, yeterince çok sayıda veriden hesaplanmalı.
Çoğu zaman, aritmetik ortalama hüyüklük derecesini en iyi niteleyen ölçüdür: tüm gözlem değerlerine bağlıdır; toplam bir dizinin aritmetik ortalaması tikel dizilerin aritmetik averajlarından kolaylıkla elde edilebilir; azca sayıda ne çok büyük no de çok minik değerlerin varlığından etkilenmez ve bu tutarlılık gözlem sayısının artmasıyla beraber artar. Örnekleme dalgalanmaları karşısında azca duyarlı olan aritmetik ortalama cebirsel işlemlere ve karşılaştırmalara da elverişlidir. Genel tutarlılığı, onun istatistik anlamı büyük olan tipik bir kıymet olmasına ve sayısız araştırmalarda kullanılmasına neden olur.
*Geometrik ortalama, uygulamada hareket ya da süre dizilerine ilişkin istatistiklerde ortalama değişiklik oranının kestirilmesi esnasında büyük ehemmiyet taşır.
Harmonik ortalama, bilhassa ürünlerin tutarları bilinmiş olduğu süre, satmalıma gücüne ilişkin problemlerde kullanılır. Bu ortalama fiyat indeksleriyle ilişkilerde uygulama alanı bulur.
Aritmetik ortalama, dizilerdeki büyük değerlerin tesirini artırır. Tersine, harmonik ve geometrik averajlar, en büyük değerlerin tesirini azaltma, en küçüklerin- düşmanlığı artırma eğilimi gösterirler (fakat, geometrik averajda bu eğilim, harmonik ortalamaya nazaran daha azdır). Bununla beraber, bu averajlar bir dizideki terimlerin konumuna ilişkin bilgi vermezler. Şundan dolayı, bunların yalnızca büyüklüğünü hesaba katarlar. Buna karşılık egemen kıymet (mod), ağır basan kıymeti ortaya koyarak tamamlayıcı bir açıklık getirir.
*Meteorol. ve iklimbil. Ortalama terimi tüm meteorolji öğelerine uygulanır: ısı, yağış dilimi, yağışlı gün sayısı, güneşli gün sayısı, vb. Bunun için, gözlenen değerlerin aritmetik ortalaması alınır. Uygulamada, istisnasız tüm değerlerin göz önüne alınması olanaksızdır. Bir günün ısı ortalaması ya her saat başı (24 kez) ölçülen sıcaklıklardan, ya her üç saatte bir meydana getirilen 8 gözlemden, ya da bazı istasyonlarda, termometrede saptanan en yüksek ve en düşük değerlerin yarıtoplamı yapılarak hesaplanır.
Bilhassa günlük, on günlük, aylık, mevsimlik, senelik, on senelik, vb. averajlar kullanılmaktadır. Devir süresi 30 yıla ulaşırsa, ortalamaya düzgüsel denir.
Iklimbilimde averajlar, değişik istasyonların ya da aynı bir istasyona ilişik değişik sürelerin karşılaştırılmasını sağlar. O halde bu durumda değerler, averajlar, sadece dinamik analizin (süre türündeki frekansların incelenmesi) çözübileceği problemleri ortaya koymaya yarar; fakat hiçbir halde bunlar gerçek iklimi göstermezler, şundan dolayı değişimlerin kararsızlıklarını (havanın gerçek gelişimi) ve uç değerleri vermezler. Bazı durumlarda ise ortalama, serinin en sık görülen değerlerine bile denk düşmez.
*Ruhbil. Averajlar bileşeni. Belli bir niteliği belirleyen birçok bileşen gösterilebilir. Bunlardan birincisi genetik bileşenler' dir.
Bu tür bileşenlerin gün ışığına çıkarılması ve değerlendirilmesi için:
1. ana ve babanın ayıklanmış, genetik bakımdan değişik ya da kandaş altsoysoplarıyla bunların birleşme sonuçlarının bilinmesi;
2. bilhassa toplanabilirlik ya da çıkarılabilirlik ve etkileşim yokluğu ilkelerinin göz önünde bulundurulması zorunludur. Çeşitli laboratuvar türlerinde, psikofizyolojik karakterler ya da davranış karakterleri mevzularında, altsoysoplar arasındaki ortalama farkların bileşenleri çoğu zaman incelenebilmektedir (öğrenme davranışları, çoğalma davranıştan vb.). Bilhassa insan türünde, toplumsal sınıflar ya da etnik gruplar arasındaki farkları genetikle izah etmek olanaksızdır.
Genetik bileşenlerden ayrı olarak bir de çevre etkilerinden doğan averajlar bileşeni vardır. İnsanda, evlat edinme vakaları, doğum sonrası çevrenin (eğitim, beslenme), değişik toplumsal sınıflar ya da değişik etnik gruplar arasındaki zekâ kısmı farkları üstünde etkili bulunduğunu göstermektedir. Hayvanlarda (fareler), embriyon ya da yumurtalık nakilleri, genel etkinlikler ya da isteyerek etanol alma şeklinde çok çeşitli davranışlar meydana getirmek için, doğum öncesi çevreye bağlı bazı bileşenler elde edilmesini olanaklı kılmıştır.
Bir genetik ya da çevresel bileşenin, herhangi bir davranış üstünde etkili bulunduğunun kanıtlanması, gözlemlenen kalite üstünde başka bir bileşenin tesiri bulunmadığı sonucunu çıkarmamıza izin vermez.
Kemiricilerde öğrenme ve araştırma davranışları meydana getirmek için, ge- notiple çevre (ya da çevrenin çeşitli altbi- leşenleri) arasındaki karşılıklı etkileşimden lanan bileşenler ortaya konulmuştur.
1. Ortalamak eylemi.
2. Tüm niceliklerin toplanıp, bu toplamın nicelik sayısına bölünmesiyle ortaya çıkan sayı: Senelik ısı ortalamalarının hesaplanması.
3. Başka şeylere nazaran orta noktada yer edinen, aşırı uçlardan uzaklaşmış olan, ortak tipe uygun kalite, şey, durum: Ortalamanın üstünde bir zekâ.
*Ant. Aritmetik, geometrik, harmonik, orantılı ortalama - ARİTMETİK, GEOMETRİK, HARMONİK, ORANTILI.
*Bank. Açık hesap ortalaması, çoğu zaman bir komisyonun hesaplanmasında temel oluşturan, en yüksek ve en düşük açık düzeylerinin aritmetik ortalaması.
*Geom. Ortalama uzaklıklar merkezi, eşağırlık merkezi. || T simidinin ortalama merkezi, T simidi ekseni A olan bir dönel yüzey olarak göz önüne alınırsa, T ile sınırı A olan bir yarıdüzlemin arakesiti olarak elde edilmiş çemberlerin merkezlerinin kümesi.
*Meteorol. ve iklimbil. Tüm veri miktarlarını toplayıp, bu toplamı veri sayısına bölerek elde edilmiş miktar: ısı averajları hesabı (Bk. ansikl. böl.)
*Olasıl. Bir tesadüf değişkenine kimi kez verilen ad.
*Ruhbil. Averajlar bileşeni, morfolojik bir kalite ya da bir davranış niteliği mevzusunda iki ya da ikiden fazla fert grubunda gözlemlenen averajlar arasındaki farkları etkileyebilecek benzeşik faktörlerin tümü. (Bk. ansikl. böl.)
*Sesbil. Bir sesbirimin gerçekleşmesinde, eklem yerini ağız boşluğunun orta kesimine kaydırma.
* sıf.
1. Tam ya da ortalama olarak hesaplanmış bir olguyla ilgili nicelik, kıymet, hız vb. ortalaması için kullanılır: Saatte ortalama 80 km hızla esen rüzgâr. Bu ülkede yaşam süresi erkeklerde ortalama altmış dokuz, hanımlarda yetmiş üçtür.
2. iki karşıt ucu uzlaştıran şey için kullanılır: Soruna, tarafları memnun edecek ortalama bir çözüm yolu aramak.
*Bank. Ortalama vade, değişik vadelerde ödenebilecek birçok senedi tek bir senetle değiştirirken hesaplanan vade. (Bk. ansikl. böl.)
*Gökbil. Ortalama Güneş zamanı, gerçek Güneş'in yerberiden geçmiş olduğu anda, bahar açısı, gök mekaniği yasalarıyla verilen yerberinin tutulum boylamına tamamen eşit olacak halde, ekvatorda (tutulumda değil) muntazam bir hareket çizen ve ortalama Güneş denilen sanal bir gökcisminin hareketiyle tanımlanan süre ölçeği. || Ortalama yıldız zamanı, karmaşık dönemli üğrüm hareketlerini bir yana bırakarak, yalnız muntazam devinme hareketinin tesirinde kalmış olduğu varsayılan y noktasının görünen dönme süresiyle tanımlanan süre ölçeği. || Bir gezegenin ortalama anomalisi, bu gezegenin yarıçap vektörünün, gezegenin günberiden geçişinden başlayarak hesaplanan ve zaman içinde orantılı olarak arttığı kabul edilen uzanımı. || Bir gök cisminin boylamda ya da bahar açısında ortalama devinimi, bu gökcisminin, ne gökcisminin ne de koordinatların başlangıç noktasının hareketleriyle ilgili hiçbir dönemli süreyi hesaba katmadan, ilkbahar noktasından başlayarak göz önüne alınan hareketi.
*İkt. Ortalama tutum eğilimi, gelirin harcanmayıp biriktirilen bölümünün toplam gelire oranı. || Ortalama tüketim eğilimi, gelirin tüketilen bölümünün toplam gelire oranı.
*işi. ikt. Ortalama verimlilik, bir malın üretim miktarının, onun ortaya çıkarılabilmesi için lüzumlu üretim etmenine bölünmesiyle elde edilmiş ürün miktarı. (Ortalama verimlilik ölçüsü, üretim etkinliğini saptamak için kullanılır. En sık başvurulan ölçü ise üretim miktarının, bu üretimi ortaya çıkarmak için çalışanların sayısına [ya da işçi saat miktarına] bölünmesiyle bulunan emeğin ortalama verimliliği'dir.)
*Olasıl. Ortalama sapma, aritmetik averajdan olan sapmaların aritmetik ortalaması. (Ortalama sapma, terimlerin, ortalama çevresinde toplanmasının iyi bir göstergesini verir. Fakat istenmeyen, büyük sapmaları birazcık savsaklamak durumu ortaya çıkarsa, standart çapma buna yeğlenir.)
be. Bir şeyin ortasından, orta yerinden: Ağacı ortalama kesmek.
*ANSİKL. Bank. Ortalama vade. Ortalama vade problemi, vadeleri değişik senetleri, itibari kıymeti sözkonusu senetlerin itibari değerlerinin toplamına eşit tek bir senetle değiştirmeye ilişkindir.
*istat. Averajlar nicel anlatılan bir olayın özetlenmesini, bir sayı dizisinin tek bir sayıya indirgenmesini sağlarlar. Kuşkusuz, değerleri birçok koşula bağlıdır: nesnenin doğası, gözlem zamanı, gözlem yeri vb. açılardan ortalaması alınacak veriler türdeş olmalı. Ek olarak, yeterince çok sayıda veriden hesaplanmalı.
Çoğu zaman, aritmetik ortalama hüyüklük derecesini en iyi niteleyen ölçüdür: tüm gözlem değerlerine bağlıdır; toplam bir dizinin aritmetik ortalaması tikel dizilerin aritmetik averajlarından kolaylıkla elde edilebilir; azca sayıda ne çok büyük no de çok minik değerlerin varlığından etkilenmez ve bu tutarlılık gözlem sayısının artmasıyla beraber artar. Örnekleme dalgalanmaları karşısında azca duyarlı olan aritmetik ortalama cebirsel işlemlere ve karşılaştırmalara da elverişlidir. Genel tutarlılığı, onun istatistik anlamı büyük olan tipik bir kıymet olmasına ve sayısız araştırmalarda kullanılmasına neden olur.
*Geometrik ortalama, uygulamada hareket ya da süre dizilerine ilişkin istatistiklerde ortalama değişiklik oranının kestirilmesi esnasında büyük ehemmiyet taşır.
Harmonik ortalama, bilhassa ürünlerin tutarları bilinmiş olduğu süre, satmalıma gücüne ilişkin problemlerde kullanılır. Bu ortalama fiyat indeksleriyle ilişkilerde uygulama alanı bulur.
Aritmetik ortalama, dizilerdeki büyük değerlerin tesirini artırır. Tersine, harmonik ve geometrik averajlar, en büyük değerlerin tesirini azaltma, en küçüklerin- düşmanlığı artırma eğilimi gösterirler (fakat, geometrik averajda bu eğilim, harmonik ortalamaya nazaran daha azdır). Bununla beraber, bu averajlar bir dizideki terimlerin konumuna ilişkin bilgi vermezler. Şundan dolayı, bunların yalnızca büyüklüğünü hesaba katarlar. Buna karşılık egemen kıymet (mod), ağır basan kıymeti ortaya koyarak tamamlayıcı bir açıklık getirir.
*Meteorol. ve iklimbil. Ortalama terimi tüm meteorolji öğelerine uygulanır: ısı, yağış dilimi, yağışlı gün sayısı, güneşli gün sayısı, vb. Bunun için, gözlenen değerlerin aritmetik ortalaması alınır. Uygulamada, istisnasız tüm değerlerin göz önüne alınması olanaksızdır. Bir günün ısı ortalaması ya her saat başı (24 kez) ölçülen sıcaklıklardan, ya her üç saatte bir meydana getirilen 8 gözlemden, ya da bazı istasyonlarda, termometrede saptanan en yüksek ve en düşük değerlerin yarıtoplamı yapılarak hesaplanır.
Bilhassa günlük, on günlük, aylık, mevsimlik, senelik, on senelik, vb. averajlar kullanılmaktadır. Devir süresi 30 yıla ulaşırsa, ortalamaya düzgüsel denir.
Iklimbilimde averajlar, değişik istasyonların ya da aynı bir istasyona ilişik değişik sürelerin karşılaştırılmasını sağlar. O halde bu durumda değerler, averajlar, sadece dinamik analizin (süre türündeki frekansların incelenmesi) çözübileceği problemleri ortaya koymaya yarar; fakat hiçbir halde bunlar gerçek iklimi göstermezler, şundan dolayı değişimlerin kararsızlıklarını (havanın gerçek gelişimi) ve uç değerleri vermezler. Bazı durumlarda ise ortalama, serinin en sık görülen değerlerine bile denk düşmez.
*Ruhbil. Averajlar bileşeni. Belli bir niteliği belirleyen birçok bileşen gösterilebilir. Bunlardan birincisi genetik bileşenler' dir.
Bu tür bileşenlerin gün ışığına çıkarılması ve değerlendirilmesi için:
1. ana ve babanın ayıklanmış, genetik bakımdan değişik ya da kandaş altsoysoplarıyla bunların birleşme sonuçlarının bilinmesi;
2. bilhassa toplanabilirlik ya da çıkarılabilirlik ve etkileşim yokluğu ilkelerinin göz önünde bulundurulması zorunludur. Çeşitli laboratuvar türlerinde, psikofizyolojik karakterler ya da davranış karakterleri mevzularında, altsoysoplar arasındaki ortalama farkların bileşenleri çoğu zaman incelenebilmektedir (öğrenme davranışları, çoğalma davranıştan vb.). Bilhassa insan türünde, toplumsal sınıflar ya da etnik gruplar arasındaki farkları genetikle izah etmek olanaksızdır.
Genetik bileşenlerden ayrı olarak bir de çevre etkilerinden doğan averajlar bileşeni vardır. İnsanda, evlat edinme vakaları, doğum sonrası çevrenin (eğitim, beslenme), değişik toplumsal sınıflar ya da değişik etnik gruplar arasındaki zekâ kısmı farkları üstünde etkili bulunduğunu göstermektedir. Hayvanlarda (fareler), embriyon ya da yumurtalık nakilleri, genel etkinlikler ya da isteyerek etanol alma şeklinde çok çeşitli davranışlar meydana getirmek için, doğum öncesi çevreye bağlı bazı bileşenler elde edilmesini olanaklı kılmıştır.
Bir genetik ya da çevresel bileşenin, herhangi bir davranış üstünde etkili bulunduğunun kanıtlanması, gözlemlenen kalite üstünde başka bir bileşenin tesiri bulunmadığı sonucunu çıkarmamıza izin vermez.
Kemiricilerde öğrenme ve araştırma davranışları meydana getirmek için, ge- notiple çevre (ya da çevrenin çeşitli altbi- leşenleri) arasındaki karşılıklı etkileşimden lanan bileşenler ortaya konulmuştur.
Kaynak: Büyük Larousse
Ortalama hız nedir?
Bir bisikletin saatteki ortalama hızı ortalama ne kadardır?
İzmir'in ortalama senelik ısı değerleri nedir?
YORUMLAR