Ek Fiil (Özet) : Ek-fiil ya da ek-eylem, Türkçede adların ve isim asil kelimelerin sonuna gelmiş olarak yüklem olarak kullanılmalarını elde...
Ek Fiil (Özet) : Ek-fiil ya da ek-eylem, Türkçede adların ve isim asil kelimelerin sonuna gelmiş olarak yüklem olarak kullanılmalarını elde eden, bununla birlikte kolay fiillerden birleşik zamanlı eylem icra eden çekim ekleri. Ek-fiiler "-idi", "-imiş-, "-ise" ve "-dir"dir fakat sözcüklere bitişik olarak yazıldıklarında ses uyumlarına uyarak farklılık gösterebilirler.
Ek fiiller Türkçede iki görevde kullanılırlar:
1. İsimleri ve isim asil sözcükleri yüklem yapmak,
2. Rahat çekimli fiillere ilave edildikten sonra birleşik zamanlı eylem yapmak (-dir hariç).
EK FİİL (EK EYLEM)
İsim asil sözcüklere ilave edildikten sonra onları tümce içinde yüklem icra eden; kolay zamanlı fiillere gelmiş olarak de onları birleşik zamanlı olmasını elde eden “-i (mek)†fiiline denir.
Ek fiilin iki görevi vardır.
1- İsim Asil Kelimeleri Yüklem Yapar
Güzel -dir (ek-fiilin geniş zamanı)
Güzel-di (ek fiilin görülen geçmiş zamanı)
Güzel-miş (ek fiilin duyulan geçmiş zamanı)
a- Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı (-i di)
Bahsedilen duruma şahit olma anlamı vardır.
Dün çok hastaydım Eskiden burası bir parktı.
Az ilkin sizi arayan kimdi. O en sevdiğim kitaptı.
O gün onlar sınavdaydılar. Siz hafta sonu piknikteydiniz.
b- Ek Filin Duyulan Geçmiş Zamanı (-i miş)
Bahsedilen duyma, öğrenme, sonradan fark etme anlamı vardır.
Dediklerine nazaran iyi bir futbolcuymuşsun.
O gün bizler çok bitkinmuşuz.
Eskidende çok güzelmişsiniz.
Burada Ayşe Hanım diye birisi varmış.
Bir varmış, bir yokmuş, Allah’ın kulu çokmuş.
c- Ek Fiilin Geniş Zamanı (-dir)
Bahsedilen durumun devamlı gerçekleştiği anlamı vardır.
Genellikle “dir†geniş vakit eki 3.tekil kişi haricinde kullanılmaz, isim asil kelimenin yüklem olmasından kullanıldığını anlarız.
Ben öğrenciyim. Bizler öğrenciyiz.
Sen öğrencisin. Siz öğrencisiniz.
O talebedir. Onlar öğrenciler.
Dikkat ederseniz “dir†ek fiilini bir tek 3. tekil şahısta görüyoruz. Gerek 3. tekil şahısta da kullanılmayabilir. Yüklemi isim olan tümcelerde ek eylem kesinlikle vardır; ama düşmüştür.
Bu çocuğun sesi güzel. (güzeldir)
O bugün çok mutlu. (mutludur)
4- Ek Fiilin Şžartı (-se, -sa)
Ek fiilin şartı, isim ve isim asil kelimelere eklendiğinde onları yüklem yapmaz; bir tek cümleye koşul anlamı katar.
Hastaysanız doktora gidiniz. (doktora gitmenin şartı hasta olması.)
Baban varlıklıse bizlere de yardım eder.
Hüzünlüyse kesinlikle şiir öğrenim görmüştür.
İyi bir adamsan sözlerine dikkat etmelisin.
Hava güzelse yürüyüşe çıkalım.
2- Birleşik Zamanlı Filler
Ek fiilin ikinci görevi, kolay zamanlı fiillere ikinci bir kip benzer biçimde gelmiş olarak onları birleşik zamanlı yapmaktır.
Rahat zamanlı fiillere “-di, -miş, -se†ek fiilleri getirilerek, fiillerin “öykü, rivayet ve şart†olmak suretiyle üç birleşik zamanı yapılır.
Ek fiilin Hikayesi (i-di)
Yaptıy-dım (görülen geçmiş dönemin hikayesi)
Yapmış-tım (duyulan geçmiş dönemin hikayesi)
Yapıyor-dum (şimdiki dönemin hikayesi)
Meydana getirecek-tım (gelecek dönemin hikayesi)
Yapar-dım (geniş dönemin hikayesi)
Yapmalı-y-dım (gereklilik kipinin hikayesi)
Yapa-y-dım (talep kipinin hikayesi)
Yapsa-y-dım (koşul kipinin hikayesi)
Not : Ek fiilin buyruk kipi çekimi yoktur.
Ek Fiilin Rivayeti (i-miş)
Hazırlamış-mış (duyulan geçmiş dönemin rivayeti)
Hazırlıyor-muş (şimdiki dönemin rivayeti)
Hazırlayacak-mış (gelecek dönemin rivayeti)
Hazırlar-mış (geniş dönemin rivayeti)
Hazırlamalı-y-mış (gereklilik kipinin rivayeti)
Hazırlaya-y-mış (talep kipinin rivayeti)
Hazırlasa-y-mış (koşul kipinin rivayeti)
Not: Görülen geçmiş dönemin rivayeti yoktur.
Ek fiilin Şžartı (-se, -sa)
Güldü-y-se-k (görülen geçmiş dönemin şartı)
Gülmüş-se-k (duyulan geçmiş dönemin şartı)
Gülecek-se-k (gelecek dönemin şartı)
Gülüyor-sa-k (şimdiki dönemin şartı)
Güler-se-k (geniş dönemin şartı)
Gülmeli-y-se-k (gereklilik kipinin şartı)
Not: İstek ve koşul kipinin birleşik vakit çekimi yoktur.
Not: Birleşik zamanlı fiiller ile birleşik yapılı fiilleri karıştırmamalıyız.
Söylüyordum (Birleşik zamanlı eylem)
Söyleyebilirim (Birleşik yapılı eylem)
Ek Fiilin Cümleye Katmış olduğu Anlamlar
Ek eylem cümleye “koşul, küçümseme, gereklilik, terk edilmiş bir alışkanlık, kesinlik, başkasından duyma, olasılık, gerçekleşmemiş niyet…†anlamları katar.
Kar yağarsa yollar kapanır. (koşul)
Sınava çok çalışmışmış. (küçümseme)
Sabah erkenden yola çıkmalıydık. (gereklilik)
Eskiden çok çay içerdim. (terk edilmiş alışkanlık)
Uygarlık yazının bulunmasıyla adım atmıştır.(kesinlik)
Bakışları insanı çok etkilermiş (başkasından duyma)
Şžimdi çoktan uyumuştur. (olasılık)
Hani bayramda bizlere gelecektiniz. (gerçekleşmemiş niyet)Ek Fiil (Ek Eylem) Nedir
Yapmış olduğu iki ayrı görevi nazaran tanımı yapılabilir.
1. Isim asil sözcüklere ilave edildikten sonra onların yüklem görevi üstlenmelerini elde eden ek şeklinde fiildir (i-mek eylemidir). Belli başlı geçmiş, belirsiz geçmiş ve geniş zaÂman ile "şart" çekimleri vardır: idi, imiş, ise, dir. Tekil ve çoğul şahıs eklerini tıpkı fiillerdeki benzer biçimde alır. Çatı özelliği taşımaz. Şu demek oluyor ki geçişlilik, etkenlik, ettirgenlik benzer biçimde özellikler ekeylem için söz mevzusu değildir
* Meğer beni korkutan, sempatik bir kedi yavrusuymuş.
* Annem o vakit bu kasabada öğretmendi.
* O sözleri söyleyen ben değilim.
* Sen bugün nöbetçi değilmişsin.
2. Rahat kipli eylemleri birleşik zamanlı icra eden ek biçimindeki fiildir. Dört çekimi vardır: geliyordu - geliyor idi, geliyormuş, geliyor imiş, geliyorsa, geliyor ise, geliyordur. (Bu birleşik çekimler daha sonraki sayfalarda detaylı anlatılacaktır.)
Not: Ek eylemlerin değişik görevde kullanılması sorulduğunda şu durumlara bakılır:
1. Isim asil sözcükleri yüklem yapması
* Bu şiirdi beni hülyalara daldıran. (isme geldi onu yüklem yapmış oldu)
2. Eylemleri birleşik zamanlı hale getirmesi:
* Yürüyordum, ağlıyordu ırmaklar. (Fiillere gelmiş olarak onları bileşik zamanlı yapmış oldu)
Not: -dır ek eylemi, eklendiği yüklemlere "kesinlik" ya da olasılık" anlamı katar:
* Bana ait gerçek dostum kitaptır. (isme geldi ve kesinlik anlamı kattı)
* Bu saatte köye varmıştır. (İsme geldi ve olasılık anlamı kattı)
Not: "değildir" sözcüğü olumsuzluk edatı olarak kabul edilir. Kendinden önceki sözcükle öbekleşmeden tümcede vazife yapması imkansız. Bundan dolayı, tümcede tek başına yüklem olması mümkün değildir. Fakat konuşma içindeki yanıtlarda tek başına vazife yapabilir.
-Bu kitap sizce emsalsiz mü?
-Değildir.
Ek fiilin di'li Geçmiş Zamanı: "idi" (-di, -di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, tu) şeklinde kullaÂnılır.
* Kapını çalan ben-di-m. (ben idi-m)
* Saksıdaki bir tür kabak-tı.(... kabak idi)
* Talebe-(y)di-m, öğrenci-(y)di-n, öğrenci-(y)di,
* Talebe-(y)di-k, öğrenci-(y)di-niz, öğrenci-(y)diler
* Talebe değildim. Talebe miydim? Talebe değildir miydim? (Negatif, pozitif yönde ve negatif sual)
* Gelmiştim (gelmiş idi-m), gelmiştin (gelmiş idi-n) ...
Ek fiilin miş'li Geçmiş Zamanı: "-miş" (imiş) şeklinde kullanılır.
* İyi bir çocukmuş, (imiş) (Tamamı yüklem)
* Yandaki fabrikanın bekçileri(y)miş. (Tamamı yüklem)
* Kapımı çalan oymuş (o imiş)
* Meğer ben ne odun-muş-um.
* Kibar-mış-sın, iyi-(y)miş ölü-(y)müş-üz, diri-(y)miş-siniz, iyi-(y)miş-ler, (iyiler-miş)
* İyi bir çocuk değilmiş. İyi bir çocuk muymuş?
* İyi bir çocuk değildir miymiş?
* Çalışıyormuşum (çalışır imiş-im), çalışıyormuşsun (çalışır imiş-sin)... (Negatif, pozitif yönde ve negatif sual)
Şart (Şžart) Kullanımı: -se (-sa, ise) şeklinde kullanılır. Tam bir yargı bildiremez. Arkadan tamamlayıcı aslolan yargı gelir:
* Hava orada da iyiyse, güzel eğleniriz.
* Söylendiği kadar akıllıysa işimize yarar.
* Akıllı-(y)sa-m, akıllı-(y)sa-n, akıllı-(y)sa
* Akıllı-(y)sa-k, akıllı-(y)sa-nız, akıLlı(y)sa-lar, (akıllılarsa)
* Akıllı değilse... Akıllıysa mı dediniz? Akıllı değilse mi? (negatif, pozitif yönde, sual ve negatif sual)
* Anlıyorsam (anlıyor ise-m), anlıyorsan (anlıyor ise -n) ...
Ekfiilin Geniş Zamanı: "-im, -sin, -dir; -iz, -siniz, -dirler" şeklinde kullanılır.
* Ben bir şairim.
* Sen onurlusun.
* Ahmet Dayı köylüdür.
* Bizler şairiz.
* Sizler onurlusunuz.
* Onlar köylüdürler.
Not: -im, -sin, -iz, -siniz eklerini başka çekim ekleriyle karıştırmamalıyız:
* Defter-im kayboldu. (iyelik eki)
* Çalışır-um. (şahıs eki)
* Ben çalışkan-ım(ek fiil)
Not: Ekeylemin geniş vakit 3. tekil şekli (-dir) pek çok kez kullanımdan düşer:
* Bu çocuk çok efendi. (efendidir)
* Burası bana ait memleketini. (... memleketimdir.)
Anlama kesinlik katmak gerektiğinde "-dir" eki bilhassa kullanılır, düşürülmez.
* Bu çocuk çok efendidir.
* O benimdir: o. bana ait milletimindir fakat.
Aynı ek kolay çekimli fiillere kesinlik ya da olasılık anlamı katar:
* Toplantımız bitmiştir, gidebilirsiniz. (kesinlik)
* Şžu sıralarda Bodrum civarına gelmişlerdir. (tahmin)
"-mek" mastar ekinin arkasından "ile" vaziyet ekiyle birlikle "-dir" eki kullanıldığınÂda, fiilimsi şimdiki vakit anlamı kazanır:
* Anası bu duruma için için sevinmektedir. (...seviniyor)
* Düğün alayı köye yaklaşmaktadır. (...yaklaşıyor.)
ÖRNEK SORU:
Isim cümlelerinde kimi vakit ekeylemin 3. tekil şahıs ekinin kullanılmadığı da olur.
Aşağıdakilerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir tümce vardır?
A) En sevdiğim aydır ağustos.
B) Sonbahar mevsimi, hasat anlamına gelir Anadolu insanı için.
C) Şžu kara üzümler daha tatlıdır ötekilere nazaran.
D) Yükünden dalları eğilmiş elma ağaçları bir başka güzelliği bu bahçelerin.
E) Kavunun, karpuzun en bolca olduğu zamandır şimdi.
ÖYS - 1997
Çözüm: D
ÖRNEK SORU:
Mustafa kemal atatürk'ün bir sözü vardı.
Yediveren gül benzer biçimde açardı.
Mustafa kemal atatürk'ün bir atı vardı.
Etiler'den bu yana yaşardı.
Mustafa kemal atatürk'ün bir resmi vardır.
Buğday tarlası benzer biçimde ağardı.
Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisi yoktur?
A) Birleşik sözcük B) Çekimli eylem
C) Isim tamlaması D) Bağlaç
E) Ekeylemli yüklem
ÖYS - 2003
Çözüm: D
UYGULAMA:
Alt taraftaki tümcelerde ekeylem almış sözcükleri, bunların cümledeki görevini ve ekeylemin zamanını yazınız.
"Yollar otomobil doluydu."
Ekeylem almış sözcük:
Cümledeki görevi:
Ekeylemin zamanı:
"Bizim oralarda yüksek, yalçın dağlar vardır."
Ekeylem almış sözcük:
Cümledeki görevi:
Ekeylemin zamanı:Değişik Kaynaktan Ek Fiil
Isim asil sözcüklere ilave edildikten sonra onları yüklem görevine sokan, kolay zamanlı eylemlere ulanarak onları bileşik zamanlı fiil durumuna getiren eklere EK-EYLEM denir.
‘’idi, imiş, ise’’ sözcükleri,
‘’-im, -sin, -dir’’; -iz, -siniz, -dirler’’ ekleriEk Eylemlerde Zamanlar
1.Geniş Süre
Ben yeni öğretmen-im.
Sen yeni öğretmen-sin.
O yeni öğretmen-dir.
Bizler yeni öğretmen-iz.
Siz yeni öğretmen-siniz.
Onlar yeni öğretmen-dirler.
Anlamı;
a) Isim asil sözcükleri geniş vakit anlamıyla yüklem yapar.
b) Cümleye kesinlik ve gereklilik anlamı katar.
Imtihan süresi bitmiştir.
Her diri ölümü yaşayacaktır.
Kazanmak için çalışılmalıdır.
c) Cümleye olasılık anlamı katar.
O, şimdi beni düşünüyordur.2. Ek-Eylemin Hikayesi
Okuldaki en yakın arkadaşımdı.
Çocukken daha mutluyduk.3. Ek-Eylemin Rivayeti
Onların evleri Adana’daymış.
Mevsimlerin en güzeli sonbaharmış.4. Ek-Eylemin Koşulu
O, ONURLU BİR İNSANSA SUSSUN.
Hastaysa derhal doktara gitsin.
(Ek eylemlere olumsuzluk anlamını ‘’değildir’’ sözcüğü katar.)
Çocuk çok güzeldi. (Pozitif yönde)
Çocuk çok güzel değildi. (Negatif)
YORUMLAR